\documentclass{article}
\usepackage[utf8]{inputenc}
\usepackage{amsmath}
\usepackage[english,georgian]{babel}
\usepackage[T8K,T8M]{fontenc}
%\usepackage[T1,T8K,T8M]{fontenc}
\usepackage{makeidx}
%%\usepackage{amslatex}
\hyphenation{სა-ზო-გა-დო-ე-ბი-სათ-ვის ავ-ტო-მა-ტურ ძი-რი-თა-დად 
ად-გი-ლებ-ზე მხედ-რუ-ლი ბა-ზი-რე-ბუ-ლი შემ-თხვე-ვა-ში კო-დი-რე-ბა გან-მარ-ტე-ბუ-ლია
ტი-პოგ-რა-ფი-ი-სათ-ვის გან-სა-კუთ-რე-ბით რო-მე-ლიც ხუ-ცუ-რის ა-სომ-თავ-რულ-ხუ-ცურ-ზე
რე-დაქ-ტო-რი ტექ-სტის} 
\tolerance=10000 
\hyphenpenalty=100 
\makeindex 
 \begin{document}
\title{ \geo {ქართული}  \LaTeX }
\author{\small ლევან   შოშიაშვილი }
\date{ \small განახლებულია 18 მარტი 2008წ. } 
 \maketitle


\tableofcontents

\renewcommand\abstractname{მიმოხილვა}
\begin{abstract}
{\sffamily \itshape {\large Ⴃ}ღემდე არსებული რამდნიმე პაკეტი ქართულსათვის \LaTeX გარემოში არა\-სრუ\-ლია, არაა ყველასათვის ხელმისაწვდომი და არ
იცავს \LaTeX -ის სტან\-დარ\-ტებს. ასევე შეუძლებელია უნიკოდ ტექსტის გამოყენება.
აქ გან\-ხი\-ლუ\-ლია ქართული კლასიკურ \LaTeX გარემოში რომელიც ხსნის ზემოთ მოყვანილ პრობლემებს.}

\end{abstract}
\section{\sc შესავალი }
\TeX შექმნილ იქნა დ. კნუტის მიერ ამერიკის მათემატიკის საზოგადოებისათვის. \TeX გაკეთებული სტატია გამოირჩეოდა მაღალი ბეჭდვითი ხარისხით. სწრაფად მოიპოვა გავრცელება სხვა ტექნიკურ და საბუნებისმეტყველო სამეცნიერო წრე\-ებ\-ში. ამას გარდა უზრუნველყოფს რა დოკუმენტის ავტომატურ ინდექსაციას, დამარცვლას და ა.შ. სისტემა იდეალურია დოკუმენტის ლინგვისტური ანა\-ლი\-ზი\-სათ\-ვის.
\par 
არის ქართულის \TeX დამატების რამდენიმე მცდელობა:
\begin{itemize}
\item  მხედრული რომელიც ზის ტეხ არქივში. მეტაფონტებით ფონტები საშინლად გამოიყურება.
\item  მათემატიკის ინსტიტუტში და კიდევ რამდენიმე პაკეტი. ასევე მეტაფონტებით. ასოები ზის ლათინურზე.
\item  მ.ე.ფ.ი.ში იყო ასევე მეტაფონტების  ბაზაზე შექმნილი პაკეტი.
\end{itemize}

Ⴗველა ზემოთმოყვანილ პაკეტებში შეიძლება მარტივი ტექსტების აკრეფა შეიძლება. მაგრამ ამ პაკეტებს აქვთ რამდნიმე პრობლემა:
\begin{itemize}
\item  შესავალი კოდირება არის ლათინური
\item  სორტირება ხდება ლათინურად
\item  ფონტის კოდირება არის ლათინური
\end{itemize}
ამ დოკუმენტში განხილულია ქართულის დამატება \TeX სისტემაში ყველა სტანდარტის დაცვით

\section{\sc ტექსტის  და  \TeX ფონტების კოდირებები T8M და T8K }


შესატანი ტექსტის კოდირება ამ პაკეტში აღებულია უნიკოდი utf-8. მოგვიანებით შეიძლება დაემატოს ტრანსლიტერაციული შეტანა,  ძირითადად იმათთვის ვისაც არ ექნება ან არ იცის ანბანი და იშვიათად იყენებს ქართულს.


Ⴈმისათვის რომ სრულად იქნას შესაძლებელი ტეხ ძრავის გამოყენება საჭიროა ფონტში იყვეს როგორც დიდი ასევე პატარა ასოები იმ ადგილებზე როგორცაა ლათინურზე ბაზირებულ ფონტებში. ტეხ ენაზე რომ ვთქვათ როგორცაა T1 კოდირების ფონტებში. ამასტან T ტიპის კოდირება უნდა შეიცავდეს ლათინურ ასოებსაც.
ტეხის მოთხოვნებიდან გამომდინარე და იმის გამო რომ ქართული სრულად ვერ აისახება 1 ფონტში საჭირო შეიქმნა T8 კოდირების 2 ვარიანტი T8M და T8K-ასომთავრული-მხედრული და ხუცური-მხედრული \footnote{დაწვრილებით ამ კოდირების შესახებ იხ. kaencodings.tex}.ლიგატურებისთვის და ქართულ ანბანზე ბაზირებული სხვა სკრიპტებისთვის (მეგრულ,ლაზურ,ჭანური,სვანური) რომლებსაც სჭირდებათ უმლაუტები დაემატება კიდევ ცალკე საჭიროების შემთხვევაში.
თუმცა შესაძლებელია  \TeX ფუნქციების გამოყენებით აქცენტების მიღება ქართულის შემთხვევაშიც. მაგალითად:\\
\'{ა} \.{ა} \H{ა} \`{ა} \"{ა} \c{ა} \^{ა} \d{ა} \~{ა} \u{ა} \b{ა} \={ა} \v{ა} \t{აბ} \\
და მათემატიკურ მოდაში (უნდა ჩაირთოს პაკეტი amsmath):\\

$$\bar{\text{ა}} $$
$$\overset{\text{ა}}{\text{ბ}} \text{უ}^{\text{ბ}}$$
ლატეხის \emph{{\bfseries babel }} პაკეტში დამატებულია ქართული ენა და თარგმნილია ზოგიერთი ტერმინი. \emph{{\bfseries babel }} ავტომატურად ტვირთავს ჯერ  T8K , ხოლო შემდეგ  T8M კოდირებას რაც ნიშნავს რომ დოკუმენტის ძირითადი კოდირება იქნება  T8M (ასომთავრულ-მხედრული). თუ თქვენ გსურთ რომ ძირითადი კოდირება იყოს  T8K მაშინ დოკუმენტის პრეამბულაში აძლევთ ბრძანებას
\begin{verbatim}
\usepackage[english,georgian]{babel}
\usepackage[T8M,T8K]{fontenc}
\end{verbatim}
ასეთ დოკუმენტში აიკრიფება მხედრულ-ხუცური ტექსტი გადართვის გარეშე, ხოლო ასომთავრული ტექსტის წინ საჭიროა
ბრძანება 
\begin{verbatim}
\mrglovani
მაგალითად
{\mrglovani ႠႱႭႫႧႠႥႰႳႪႨ }
\end{verbatim}
{\mrglovani ႠႱႭႫႧႠႥႰႳႪႨ }
\\
თუკი ძირითადი კოდირება არის T8M მაშინ ხუცური ტექსტის წინ საჭიროა

\begin{verbatim}
{\khucuri   ხუცური ტექსტი}
\end{verbatim}


ეს გამოწვეულია იმით რომ მიმდინარე კოდირება შეიძლება იყოს მხოლოდ ერთი და ხუცური და ასომთავრული (მრგლოვანი) განმარტებულია სხვადასხვა კოდირებებში.





\section{\sc   \TeX ქართული ფონტები}
\subsection{გამოყენებული ფონტები}
ტეხ ფონტები მიღებულია არსებული უნიკოდ ფონტებისგან \emph{DejaVu}\footnote{http://dejavu.sourceforge.net} \emph{CMUTypewriter}\footnote {http://canopus.iacp.dvo.ru/\~~panov/cm-unicode/news.html}, გ. შერვაშიძის Geo\_Courier როგორც {\emph{CMUTypewriter} ქართული ნაწილი და Cveulebrivi მთავრული ფონტი როგორც \emph {SmallCaps} . ან თუ ვინმეს სურვილი აქვს შეუძლია პირდაპირ ტეხ კოდირების ფონტების შექმნაც. მაგრამ სასურველია უნიკოდ ვარიანტის არსებობაც.
ასევე სასურველი უნიკოდ ფონტში იყოს ყველა ის ასო ნიშანი რაც სპეციფიურია ქართული ტიპოგრაფიისთვის
როგორც ვხედავთ ფონტში არის საკმარისი ადგილები რომ შევსებულ იქნას ქართული ტიპოგრაფიისათვის სპეციფიური ასო ნიშნებით.

\subsection{მაგალითები}
\par
\begin{description}
\item[cms] {\sffamily აბგდევზთ\ldots \mrglovani ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆ}\ldots} 
\item[cmtt] {\ttfamily აბგდევზთ\ldots \mrglovani ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆ}\ldots}
\item[cmr] {\rmfamily აბგდევზთ\ldots \mrglovani ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆ}\ldots}

\item[cms italic] {\sffamily {\itshape აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots} {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}
\item[cmtt italic] {\ttfamily {\itshape აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots}{\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}
\item[cmr italic] {\rmfamily {\itshape აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots}{\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}

\item[cms bold] {\sffamily {\bfseries აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots} {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}
\item[cmtt bold] {\ttfamily {\bfseries აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots}{\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}
\item[cmr bold] {\rmfamily {\bfseries აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots}{\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}

\item[cms boldItalic] {\sffamily {\bfseries {\itshape აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots} {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}}
\item[cmtt boldItalic] {\ttfamily {\bfseries {\itshape აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}}}
\item[cmr boldItalic] {\rmfamily {\bfseries {\itshape აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}}}

\item[cms SmallCaps] {\sc \sffamily აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots} 
\item[cmtt SmallCaps] {\sc \ttfamily აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}
\item[cmr SmallCaps] {\sc \rmfamily აბგდევზთ\ldots ႠႡႢႣႤႥႦႧ\ldots {\khucuri ⴀⴁⴂⴃⴄⴅⴆⴇ}\ldots}
\end{description}
\subsection{პრობლემები}
\begin{description}
\item[კერნინგი.] ზოგიერთ ფონტს აშკარად სჭირდება კერნინგი. განსაკუთრებით \emph{CMUTypewriter}
\item[ \emph {SmallCaps}  ვარიანტი \emph{CMUTypewriter} ფონტიში ] ზოგიერთ შემთხვევაში , მაგალითად როცა დოკუმენტის ძირითადი ფონტი განმარტებულია როგორც \emph{cmtt} ტექსტი არასწორი ფონტით ჩნდება: არეულია \emph {SmallCaps} და ჩვეულებრივი ასოები.
\item[”ძველი ასოები”.] ზოგიერთ ფონტში მხედრულის არეში ეს ასოები არაა და ჩასმულია  \emph{DejaVu} ფონტიდან.
\item[ხუცური.] არის ხუცურის { \bfseries Bold} , {\itshape italic}, {\bfseries {\itshape BolsItalic}} ვერსიები, მაგრამ ყველა ფონტში ერთია, განსხვავებით ასომთავრულისგან რომელიც სხვადასხვაა  \emph{cmr}  და  \emph{cmss} ფონტებში. 
\end{description}
\section{\sc პაკეტის გამართვა}
გადაწერეთ ყველა დირექტორია თავის შიგთავსით ტეხის ლოკალურ დირექტორიაში.
\begin{description}
\item[MikTex (Windows).] აუცილებელია გქონდეთ ბოლო ვერსია. ჩემს შემთხვევაში ესაა 2.7.2904. 
გაუშვით
\begin{verbatim}
texhash
initexmf --mkmaps
initexmf -u
\end{verbatim}
\item[ teTex (Unix/Linux).] პაკეტმა იმუშავა teTex 3.0 შემთხვევაში.
გაუშვით
\begin{verbatim}
texhash
updmap
updmap-sys 
\end{verbatim}
\end{description}
\section{\sc უნიკოდ ტექსტის შეტანა-ასომთავრული და ხუცური}
დღესდღეობით გავრეცელებული კლავიატურის დრაივერები საშუალებას იძლევა მხოლოდ მხედრული სკრიპტით წერისა.
ასომთავრული და ხუცურის შეტანისათვის თქვენ შეგიძლიათ შექმნათ კლავიატურის დრაივერი "Microsoft Keyboard Layout Creator" გამოყენებით.
georgian-tex პაკეტს თან ახლავს yudit\footnote{http://yudit.org} პროგრამისათვის:
\begin{enumerate}
\item კლავიატურის განლაგების ფაილები.
\item  კონფიგურაციის ფაილი
\item DejavuSans ფონტი
\end{enumerate}
გადაწერეთ data დირექტორია yudit კონფიგურაციის დირექტორიაში
F3 კლავიშა გადართავს ასომთავრულ-მხედრულზე , ხოლო F4 ასომთავრულ-ხუცურზე. შეტანილ ტექსტს დააკოპირებთ ნებისმიერ სხვა რედაქტორში.
 \par
თუ მხოლოდ მხედრული სკრიპტით მუშაობთ ნებისმიერი ტექსტ რედაქტორი უნიკოდ მხარდაჭერით საკმარისია ლატეხ ტექსტის შესატანად. \TeX ზე ორიენტირებული რედაქტორებიდან, რომელსაც შეუძლია უნიკოდ ტექსტის შეტანა შეიძლება გამიყოს 3:
\begin{description}
\item[texmaker](Windows,Xwindows)  http://www.xm1math.net/texmaker/ 
\item[ Kile და სხვა](Xwindows) 
\item[ SciTE](Windows,Xwindows) http://www.scintilla.org

\end{description}
\printindex
\end{document}